چكيده:

 شهر بست، واقع در شرق سيستان كه در اوايل خلافت عثمان فتح شد، به دلايلي همچون دور‌افتاده و مرزي بودن، سكونت اقوام وگروه‌هاي مختلف سياسي و مذهبي،تا مدت‌ها پس از آن محل درگيري خلافت وحكومت‌هاي محلي غير مسلمان بود‌؛ درنتيجه بسياري از خوارج، شورشيان و مخالفان حكومت اموي در آنجا ريشه دوانيده و قدرت يافتند. اين ويژگي‌ها باعث به وجود آمدن جريان‌هاي گوناگون و تاثيرگذار در اين نقطه از جهان اسلام شد كه گاهي موجوديت خلافت اموي را به خطر مي‌انداخت.

واژه‌هاي كليدي: بست، سيستان، فتوحات اسلامي، خوارج، كابلشاه، امويان.

درآمد:

فتوحات اوليه مسلمانان در شرق سرزمين‌هاي اسلامي در دوره خلافت خليفه دوم،گرچه به سيستان رسيد ولي تثبيت و گسترش نيافته و به شرق آن، شهر بست نرسيد و با مقاومت سرسختانه مردم و حكومت‌هاي محلي روبرو شد، اما به دليل موقعيت سوق‌الجيشي مهمي كه اين شهر داشت، چشم‌پوشي از آن غير ممكن مي‌نمود.

شهر بست دست‌كم از دو جنبه بسيار مهم بود؛ جنبه اول از نظر نظامي و فتوحات بود كه اين شهر دروازه هند (سند)، زابلستان و غور محسوب مي‌شد و دست يافتن به آن مناطق غيراسلامي، مستلزم تسلط بر شهر بست بود؛جنبه ديگر كه مي‌توان آن را دليل اصلي به وجود آمدن اين شهر دانست، بُعد اقتصادي آن بود. ويژگي اخيربيشتر به جهت موقعيت تجاري آن و واقع شدن در كنار ملتقاي رودهاي بزرگ هيرمند و ارغنداب بود؛ از دوران باستان از طريق اين شهر تجارت بين سرزمين‌هاي اطراف برقرار بوده و اين شاخصه را مي‌توان از يافته‌هاي كاوش‌هاي باستاني در منطقه بُست مانند مهرهاي حكاكي شده كه يكي از ابزار مهم تجارت بوده است،[i]به خوبي دريافت.

ويژگي‌هاي شهر بُست از ديد فاتحان اسلامي‌نيز به دور نمانده بود؛ آنان علاوه بر استفاده از موقعيت سوق الجيشي اين منطقه و شهر بُست براي بسط فتوحات به دره سند و سرزمين هند و درگيري با رتبيل كه در شرق بُست قدرت داشت، به اهميت بازرگاني و تجاري آن، جهت ارتباط تجاري سرزمينهاي اسلامي‌با هند از طريق اين شهر، توجه بسيار داشته‌اند. به همين جهت است كه در همان اوايل فتح، همراهي بازرگانان را با سپاهيان مسلمان مشاهده مي‌كنيم.[ii]

ما در اين نوشتار برآنيم تا چگونگي فتح اين منطقه وجريان‌هاي سياسي تاثير گذار در آن را با توجه به گروه‌هاي قومي، سياسي و مذهبي،از ابتداي ورود اسلام تا پايان خلافت اموي، مورد بررسي قرار دهيم.

[i] ـ مهدي ميري ـ حميد حسنعلي پور، پيشينه تجارت در شهر سوخته، دانشگاه زابل، چاپ اول، 1382،ص25.

[ii] ـ ناشناخته، تاريخ سيستان، تصحيح ملك الشعراي بهار، تهران، انتشارات پديده خاور، چاپ دوم، 1366، ص85.