شرق‏شناسی یا استشراق (orientalism) به‏عنوان دانش مهمی که به زبان، تاریخ، دین و... ملت‏های مشرق زمین می‏پردازد، دارای سابقه‏ای ممتد و طولانی است و تأثیر عمده‏ای بر سیر مطالعات و پژوهش‏های حوزه تمدن اسلامی داشته است. در این نوشته به بررسی سیر تاریخی اندیشه شرق‏شناسی پرداخته‏ایم تا مراحل شکل‏گیری و قوام آن بر ما روشن شود. هم‏چنین به‏نظر می‏رسد شناخت حاصل از آشنایی با این اندیشه می‏تواند در نحوه تعامل ما با مستشرقان موءثر افتد.

اندیشه ‏های کلامی در تاریخ نگاری مسلمانان قابل ردیابی و اثبات است. سه اثر تاریخی شیعه الارشاد شیخ طوسی، اعلام الوری طبرسی و کشف الغمه اربلی در این مقاله به شیوه مورد پژوهانه بررسی می شود و درآمیختگی گرایشات کلامی و روشهای تاریخ نگاری را نشان می دهند. نویسندگان این اثر در موارد متعددی آگاهانه یا ناآگاهانه اعتقادات کلامی و مذهبی خود را در کتب تاریخی یاده شده دخالت داده‏ اند.

در این نوشته برآنیم که تنها از سرگذشت دانشیان ونهادهاى دانش و آموزش در ماجراى حمله مغول آن‏هم از دیده‏ها و نوشته‏هاى کسانى سخن بگوئیم که در این روزگار وا اسفا زیسته،از متن حوادث نیم‏جانى به در برده‏اند. با این همه کوتاه سخنى از اوضاع سیاسى و زندگى اجتماعى مردم و سرزمین‏هایى که قربانى این مصیبت جانکاه شده‏اند ضرورى مى‏نماید و نیز یادآور مى‏شویم که ایران در گذرگاه حیات پرمخاطره سیاسى خود هیچ‏گاه در رویارویى با سپاهى سازمان‏یافته و بزرگ و جنگى فراگیر شکست نخورده و خود را نباخته است، بلکه رواج تدریجى جهل و بى‏خردى، زمینه‏ساز بى‏خبرى‏ها و به دورماندن از واقعیات، و نیز شکاف بین دولت و ملت، فرسودگى درونى دستگاه حاکمه و گسستن پیوندهاى اعتقادى مردم با حکمرانان و سرخوردگى آنان از حکمرانان شده و این خود نفوذ و هجوم نیروهایى را در پى داشته که نه چندان چشمگیر بوده‏اند و نه چندان خطرناک، اما ناباورانه و آهسته به درون راه یافته و کار ملک و ملت را ساخته‏اند. این مقاله همچنین پاسخى است به آن‏ها که تنها گفتند: «تاتار آمدند و کشتند و سوختند و بردند و رفتند»، اما نگفتند چرا؟ بیان برخى از آشفتگى‏هاى سیاسى اجتماعى سرزمین‏هاى شرقى آسیا، و نفاق حکمرانان و نیرنگ خلیفگان و نیز بخش‏هایى که از سوانح حمله مغول مصون مانده و پناهگاه دانش و دانشمندان آسیب دیده از این مصیبت دردناک شده و رجال با دانش و درایت ایرانى که در این مرحله خطیر با نفوذ معنوى و سیاسى در دستگاه حکمرانان تاتار منشأ خدمات علمى و اجتماعى شدند از دیگر گزارش‏ها در این مقاله است.