در تاریخ بیست و نهم مرداد ماه 1394 نشستی علمی با عنوان «نقش مرجعیت دینی و تحولات سیاسی اجتماعی عراق» به اهتمام گروه تاریخ اسلام مجتمع آموزش عالی امام خمینی ره و انجمن علمی دانش پژوهان تاریخ، در سالن شهید صدر مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) شهر قم و با حضور ریاست محترم گروه جناب حجه¬الاسلام والمسلمین ناصر باقری بیدهندی و تعدادی از طلاب و دانش پژوهان رشته¬ی تاریخ برگزار گردید.

سخنران جناب اقای حسین الساعدی رئیس گروه الفکر الاسلامی دانشگاه امام کاظم (ع) استان میسان عراق بود و  دبیری علمی جلسه را آقای سید محمد جمال موسوی - پژوهشگر تاریخ اسلام و تمدن اسلامی- بر عهده داشت.
در ابتدای جلسه، دبیرعلمی نشست ضمن خوشامدگویی به حضار و معرفی سخنران جلسه، جهت ورود به بحث اشاره¬ای کوتاه به وضعیت فعلی عراق داشت. وی با بیان این که با مرور تاریخ یکصد ساله¬ی اخیر ایران و عراق و حتی منطقه به خوبی می¬توان دریافت، روحانیت شیعه، همیشه و در لحظات حساس تاریخی، و تحولات سیاسی اجتماعی جامعه¬ی عراق و ایران نقش اساسی و تعیین کننده خود را به خوبی ایفا نموده است. امروزه نیز تحولات امروز عراق، حذف صدام از صحنه¬ی قدرت، اشغال این کشور توسط امریکا، رقابت دولتهای منطقه در این کشور، و تغییرات سیاسی اجتماعی حاصل از این تحولات و بروز داعش، کشور عراق را  در آستانه¬ی یک بحران کامل قرار داد و تنها نیرو، و عنصری که توانست این بحران¬ها را مدیریت کرده و جامعه¬ی عراق را به آرامش هدایت کند، نهاد مرجعیت دینی بوده است. هدف از برگزاری این نشست هم توجه به این مهم و واکاوی آن می¬باشد که جناب آقای ساعدی با سخنان خود و پاسخ پرسش¬های مطرح شده تلاش خواهند کرد تا این نکته را  روشن تر نمایند.
بس از آن سخنران نشست، رئیس گروه الفکرالاسلامی دانشگاه امام کاظم ع استان میسان عراق ضمن تشکر از حضار و برگزارکنندگان نشست به بیان نقطه نظرات خود حول موضوع جلسه پرداخت. وی بیان کرد هم چنان که استحضار دارید عراق کشوری اسلامی که براساس یک سرشماری تقریبی نزدیک به 36 میلیون جمعیت دارد که بیشتر از 60 درضد ان را شیعیان تشکیل می¬دهند و این البته حالت حداقلی است و متأسفانه شیعیان با این درصد جمعیتی در طول تاریخ معاصر عراق و به ویژه پس از استقلال ار امپراتوری عثمانی جایگاهی در هرم سیاسی و قدرت عراق نداشته است. البته منکر این نکته هم نیستم که مراجع عظام بزرگوار شیعه در مراحل حساس اعلام خطر کرده و حتا فتوای جهاد داده¬اند. مانند فتوای میرزای شیرازی در انقلاب 1920 مردم علیه انگلیس. ولی متأسفانه همیشه پس از این اتفاقات باز قدرت سیاسی در اختیار اقلیت سنی قرار گرفته است.
پس از اشغال  عراق در مارس 2003 این فرصت برای شیعیان فراهم گردید که شیعیان در راس هرم قدرت سیاسی عراق قرارگیرند. و برخی ها بر این باور بودند از انجایی که این فرصت توسط اشغالگران در اختیار شیعیان عراق قرار گرفته است مرجعیت دینی عراق باید از اشغالگران قدردانی کند. ولی در عمل دیدیم که مرجعیت دینی و آگاه عراق نشان داد که مخالف اشغال عراق و اشغالگران است. مرجعیت دینی در واقع برای شیعیان نعمتی است. در ایران هم این مرجعیت دینی بود که با رهبری بی بدیل امام خمینی رحمه الله علیه توانست در مقابل استبداد و نظام شاهنشاهی بایستد و حکومت اسلامی تشکیل دهد. این تجربه در عراق هم تکرار شد، و مرجعیت متحد عراق علی رغم تعدد مراجع در هماهنگی با آیه الله سیستانی مخالف حضور بیگانگان است. همان گونه که مطلع هستید در عراق 4 تن دیگر از مراجع عظام حضور دارند که در ارتباط با حوادث جاری  و روز عراق سیاست هماهنگی را باهم اتخاذ می کنند. همین امر هم به نوبه¬ی خود باعث اتحاد بیشتر شیعیان عراق گردیده است واین اتحاد مرجعیت و شیعیان با هم، باعث شده تا دیگر اقلیتهای مذهبی عراق و اهل سنت جایگاه و احترام خاصی برای شیعیان قائل شوند.
امروز در عراق این باور وجود دارد که امتیاز مهم شیعیان مرجعیت واحد و متحد آنهاست. امتیازی که دیگر اقلیتها و به ویژه اهل سنت فاقد آن هستند و اهل سنت هنوز نمی دانند و در واقع حیران هستند که به سخن یا فتوای کدام مرجع مذهبی شان عمل کنند.
ایه الله سیستانی اولا هیچ تعامل و ارتباطی با اشغالگران عراق نداشته است. ثانیا موافق ماندن انها هم نبوده و نیست و در نمازهای جماعت و جمعه منسوبین به ایشان نظر ایه الله را که تصریح بر بازگشت اشغالگران پس از سقوط صدام است بارها بیان کرده اند، و تأکید بر این نکته که حکومت عراق باید به دست خود عراقی ها باشد. نکته¬ی سوم و مهم این که آمریکایی ها به شدت به دنبال دیدار با ایه الله سیستانی  و مراجع دیگر بودند و البته مرجعیت دینی و در رأس آنها ایه الله سیستانی دست رد به این درخواست اشغالگران زدند به دلیل این که مشروعیتی برای اشغالگران قائل نبودند و چنانچه دیداری صورت می گرفت به معنای نوعی مشروعیت قائل شدن از سو ی مرجعیت دینی برای اشغالگران تفسیر می شد.
نکته¬ی مهم دیگر موضع گیری قاطع و صریح آیه در مورد برخی از مواد قانون اساسی عراق بود که به نحوی در تضاد با اسلام قرار داشتند. از جمله فقره ی مربوط به حریه المعتقد که نوعی آزادی بیان و عقیده را برای افراد قائل می شد. اما ایه الله سیستانی با درک پیامدها و دلایل اصرار عده ای بر گنجاندن این فقره در قانون اساسی عراق و اهداف پشت پرده ای که آنها از گنجاندن این فقره در قانون اساسی عراق در راستای تضعیف اسلام تعقیب کردند به شدت با آن به مخالف برخاستند و مانع از قرار گرفتن ان در قانون اساسی عراق شدند. یا این که ایه الله به شدت و روشنی تأکید داشتند که حکومت عراق، اسلامی باشد و این که اسلام اساس و ملاک و معیار قانون اساسی کشور قرار گیرد.¬
بخش دوم نشست به پرسش و پاسخ اختصاص یافت و سخنران جلسه به پرسش های مطرح شده از سوی حضار پاسخ داد. اولین سوالی که مطرح شد، دلیل یا دلایل محبوبیت عام مردمی آیه الله سیستانی بین گروههای مختلف عراق اعم از شیعیان و اهل سنت عراق بود.
در پاسخ سخنران نشست بیان کرد که اگر وضعیت فعلی عراق را ملاحظه کنیم، مواضع ایه الله سیستانی یا به عبارتی بهتر مرجعیت دینی عراق مورد تأیید همه گروهها و اقلیتهای عراق قرار دارد. شما مستحضرید که در سال 2006 شاهد اوج فتنه¬ی طائفه گری در عراق بودیم و کار به جایی رسید که حرمین شریفین عسکریین را منفجر کردند. یا در مسیر بغداد به کربلا ایست های بازرسی قرار دادند که هرکسی را که اسامی یکی از ائمه علیهم السلام را داشت به شهادت می رساندند و موارد زیادی را شاهد بودیم که اتوبوسهای حامل زائران را به آتش کشیده و عده ی زیادی را به شهادت رساندند. و حتا فتوا دادند که شیعیان، صفوی و رافضی هستند و یا قتل آنان چه مقدار ثواب دارد. اما در مقابل این اقدامات، مرجعیت دینی و ایه الله سیستانی فتوا یا سخنی در باب مقابله به مثل بیان نکردند و هیچ گونه تجاسری را نسبت به اهل سنت جایز ندانستند. و جمله مهمی را از ایه الله سیستانی داریم که می فرمایند اهل سنت برادران ما نیستند، بلکه تعبیر اهل السنه أنفسنا را در مورد آنان به کار می برند. لذا می بینیم که این نوع عملکرد و سخن ایه الله سیستانی باعث شد که مرجعیت دینی جایگاه مهمی بین اهل سنت بیابد. و حتی زمانی که برخی مناطق سنی نشین نظیر الانبار و رمادی به تصرف داعش درآمد، اهل سنت منطقه دست استمداد به سوی مرجعیت دینی دراز کردند و مرجعیت حتا در شهرهای کربلاء و نجف از آوارگان و مهاجران مناطق جنگی اهل سنت پذیرایی کردند.
فتوای جهادی هم که علیه داعش پس از تصرف موصل و پیشرویهای آنان به سوی بغداد از سوی مرجعیت دینی عراق صادر شد، منحصر و خطاب به شیعیان فقط نبود و این فتوا آحاد مردم عراق از مذاهب مختلف را به صحنه نبرد با داعش کشاند و امروزه می بینیم که بین نیروهای مردمی عراق افرادی از طوایف و مذاهب مختلف عراق حضور دارند.
در ادامه¬ی این سوأل و در تکمیل آن دبیر علمی نشست به نکات دیگری که به محبوبیت مرجعیت دینی در عراق منجر شده است اشاره کرد که مهمترین آنها را عملکرد فراملی، فرامذهبی، فراقومی، حفظ فاصله با کانونهای قدرت و عدم برخورد تهاجمی مرجعیت دینی برشمرد.


پرسش بعدی، رویکرد مرجعیت دینی به رابطه¬ی دین و دولت و چگونگی حضور روحانیت در ساختار حکومتی بود.
در پاسخ جناب ساعدی بیان کرد که در این ارتباط خود مرجعیت دینی از  زمان  سقوط صدام به بعد که برخی نظرها ناظر به این بود که روحانیت در ساختار حکومت اشتراک جوید و سهمی در آن داشته باشد، با حضور و اشتراک روحانیت و علماء در بدنه و ساختار حکومت مخالفت ورزید و نظر خود را بدین گونه اعلام کرد که المرجعیه لا تمارس الدور فی السلطه و الحکومه. و این نظر و دیدگاه مرجعیت دینی بارها در مصاحبه با رسانه های غربی هم اعلام گردید.
مرجعیت دینی عراق جایگاه و موقف روحانیت را جایگاه ارشادی می داند و بر این باور است که شأن روحانیت بالاتر از آنی است که در فلان اداره ی دولتی زیر دستی ماموری عمل کند. البته این به معنا باور مرجعیت دینی به جدایی دین از سیاست هرگز نیست. بلکه تحولات اخیر عراق به خوبی نشان داده که مرجعیت هرگاه ضرورت دیده و منافع ملی و اسلامی مردم عراق را درخطر دیده، قاطعانه وارد امور سیاسی شده و اعلام  و اعمال نظر کرده است.
موقف و موضع مرجعیت دینی در ارتباط با سیاست اخیر دولتمردان عراقی به ویژه نخست وزیر آن در راستای برخورد با مفاسد اقتصادی گسترده در بدنه دولت بود. سخنران نشست ضمن اشاره به موارد متعدد از مواردی از سوء استفاده کارگزاران حکومتی از موقعیت شغلی خود و حیف و میل بیت المال، در حالیکه آحاد مردم عراق در وضعیت نابسامان اقتصادی قرار دارند و از حداقل ها برخوردارند، تأکید کرد که مرجعیت از ابتدا و پیش از آنی که دولتمردان عراق به امر مبارزه با مفاسد اقتصادی بپردازند بارها و بارها به دولت در این باره هشدار داده و عواقب وخیم آن را گوشزد کرده اند. اکنون نیز هم مرجعیت دینی در مقام تأیید اراده و تصمیم دولتمردان عراقی در مبارزه با مفاسد اقتصادی است و بر آن تأکید دارد. و در تظاهراتها اعتراضات اخیر مردمی هم شاهدیم که مردم در درخواست خود برای مبارزه با فساد مالی و اقتصادی به نوعی نگاه استمداد جویانه از مرجعیت دینی هم دارد. و تصاویر و سخنان مرجعیت دینی حتی به عنوان شعار جمعیتهای معترض به فساد بالا رفته است. این اعتراضات هم کاملا خودجوش و مردمی بوده و پشت سر ان هیچ حزب یا دسته سیاسی قرار ندارد و مردم خواستار تعدیل و بهبود وضعیت معیشتی خود هستند. عاملی که باعث شد مردم بیشتر متحمل صدمات و فشارهای اقتصادی ناشی از مفاسد مالی گردند و ضعیت بد بازار نفت و کاهش درامدهای دولت عراق است که باعث شده که مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم دوچندان گردد.
سوال بعدی که تأثیر فتوای آیه الله سیستانی مبنی بر جهاد علیه داعش در صحنه ی میدانی عملیاتی بود و  یکی از حضار در جلسه آن را مطرح کرد، جناب آقای ساعدی در پاسخ بیان کرد که این فتوا تأثیر راهبردی داشته و دارد و در زمان خود در سریعترین زمان ممکن بسیج نیروهای مردمی یا حشد الشعبی را به دنبال داشت و بیشروی و حرکت نیروهای داعش را در آستانه¬ی ورود به بغداد متوقف کرد و در مراحل بعدی نیروهای مردمی با کمک به ارتش عراق توانستند داعش را از بسیاری از مناطق عقب برانند و مناطق زیادی را از دست داعش پس بگیرند و هم اکنون هم این نیروهای در خط مقدم مبارزه با داعش هستند. امروزه هم چنان که ایه الله خامنه ای حفظ الله فرمودند، نیروهای مردمی که به دنبال فتوای مرجعیت دینی ایجاد شد می تواند عامل حفظ و نیروی عظیمی در حفظ تمامیت عراق باشد.
در ادامه جلسه یکی از طلاب عراقی حاضر به حسین البدری در جلسه به بیان خاطره ای از ملاقات شیوخ اهل سنت با ایه الله سیستانی پرداخت که خود وی شاهد عینی ماجرا بوده است و در این ملاقات شیوخ و سران برخی قبایل و عشیره های اهل سنت عراق به شدت تحت تأثیر شخصیت و رفتار ایه الله سیستانی قرار می گیرند به گونه ای که از شدت تأثیر به گریه افتاده بودند و اعلام می داشتند ما امروز گویا با یکی از انبیای الاهی برخورد کرده ایم و ایشان را شخصیتی فوق العاده بزرگوار توصیف می کرده اند.
در پایان هم جلسه با تشکر مجدد سخنران نشست از برگزارکنندگان و حاضران در جلسه به اتمام رسید.
 
پیاده و نگارش : سیدجمال موسوی

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید