در فرهنگ جاهلیت و عصر جاهلی قبیله زیرساخت بنیادین فرهنگ و مهمترین و اساسی‏ترین مرجع ارزش‏های جامعه و بزرگترین واحد اجتماعی جامعه بود و ارزش‏های قبیله‏ای بر تمامی ابعاد زندگی مردم حکومت می‏کرد. در چنین فرهنگی تصمیم‏گیرنده اصلی رئیس قبیله بود و وقتی او تصمیمی می‏گرفت دیگر اعضای قبیله محکوم به تبعیت کورکورانه و منفعلانه بودند. تقلید کورکورانه از گذشتگان متداول بود و تخطی از سنت‏های قبیله‏ای با مجازات همراه می‏شد؛ حق با کسی بود که نیرومندتر بود و تعصب قبیله‏ای، وحدت خونی، جمود فکری، دیدگاه منفی نسبت به زن، قساوت در انتقام و اقدام دسته جمعی قبیله علیه فرد متعدی و متجاوز به وضوح خودش را نشان می‏داد. البته در کنار این آسیب‏‏ها در فرهنگ جاهلی موارد مثبتی هم دیده می‏شد که در سایه‏ی این آسیب‏ها قرار می‏گرفت.
پیامبر خدا(ص) از تولد تا بعثت در همین جامعه زندگی کرده بود، فرهنگ جاهلی را از نزدیک می شناخت، ناتوانی‏هایش را به خوبی احساس می‏کرد و از جاهلیت عرب رنج می‏برد. آن حضرت(ص) به عنوان فرستاده خدا دین اسلام را بهترین برنامه برای زندگی بشر می‏دید و فرهنگ اسلامی را بهترین جایگزین برای فرهنگ جاهلی و دیگر فرهنگ‏های غیرتوحیدی؛ در همین راستا، تلاش کرد تا فرهنگ اسلامی را جایگزین فرهنگ جاهلی کند.
آن حضرت(ص) در نخستین گام به تغییر اندیشه و باورهای بنیادین جامعه پرداخت؛ یکتاپرستی را جایگزین شرک و بت پرستی کرد و به‏جای محوریت قبیله، خداوند یگانه و کرامت انسانی قرارگرفته در سایه وحدانیت الهی را مرجع ارزش‏های جامعه قرار داد و ارزش‏های اسلامی را به جای ارزش‏های قبیله ای و رابطه ایمانی را به جای رابطه قومی و قبیله‏ای عرضه کرد.
گام دیگر پیامبر(ص) برای گذار از فرهنگ جاهلی به فرهنگ اسلامی، نمایاندن آسیب‏های فرهنگ جاهلی و مبارزه با جمود فکری و تقلیدهای کورکورانه بود؛ در همین راستاست که آیات قرآن دعوت به تفکر و تعقل کرده و بر اندیشیدن تأکید می‏کند.
گام دیگر آن حضرت(ص) ارائه جایگزین بود که به برخی از آنها به‏طور اجمال اشاره شد. به‏طور مثال آن حضرت(ص) قوم‏گرایی و تعصبات قبیله‏ای را تضعیف کردند و فرمودند: «لاعصبیه فی الاسلام» و در مقابل، اخوت و برادری دینی را به عنوان نسخه جایگزین معرفی کردند که پیمان اخوت مکی و مدنی را می‏توان به عنوان شواهد تاریخی این امر دید.
اقدام دیگر آن حضرت(ص) تغییر الگوی ارزش‏ها بود. از همین‏رو، دخترداربودن که در فرهنگ جاهلی نوعی ننگ و سرافکندگی محسوب می‏شد، در فرهنگ اسلامی نوعی افتخار و فرصتی برای برخورداری از رحمت الهی شد.
گام دیگر، الگودهی عملی از طریق قصص قرآنی و سیره و سلوک عملی شخص پیامبر(ص) و پایبندی آن حضرت(ص) به فرهنگ اسلامی بود. دعوت به دین اسلام، فرهنگ اسلامی و رفتارهای شایسته و پسندیده، مدارا با مخالفان و دعوت به تعقل و تفکر، استفاده از ظرفیت‏های مثبت فرهنگ جاهلی در راستای تحقق فرهنگ اسلامی و نگاه مردمی به فرهنگ و استفاده از قدرت حکومت فقط در موارد ناچاری، همه این ویژگی ها در کنار هم باعث شد پیامبر (ص) در گذردادن جامعه عرب از فرهنگ عصر جاهلی به فرهنگ اسلامی موفق عمل کند و گوشه‏هایی از فرهنگ اسلامی در جامعه مدنی محقق شود.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید