به لحاظ وضعیت فرهنگی و علمی در این دوره از سال 100 هجری توسط عمربن عبدالعزیز منع کتابت حدیث برداشته شده، زمینه‏های کتابت و تدوین حدیث فراهم شد و از طرف دیگر از دوره‏ی خالد بن یزید اموی، نهضت ترجمه شروع و نخستین قدم‏ها در دوره او برداشته و ترجمه متون غیرعربی که موضوعات اولیه آن علم کمیاست، صورت گرفت. بنابراین جامعه با توجه به این شرایط، زمینه فراگیری دانش و معارف مختلف را دارد و نیازهای علمی مختلفی را برای خود می‏بیند و امام صادق(ع) با فرصت‏شناسی و درایت توانستند به این نیازها به‏موقع پاسخ دهند.

امام صادق(ع) در دوره‏ای از تاریخ اسلام می‏زیستند که سال‏های پایانی حکومت امویان و آغاز حکومت عباسیان است؛ امویان ضعیف شده ‏و با قیام‏های مختلفی ازجمله قیام‏های علویان و خوارج روبه‏رو بودند. اضافه بر آن، عباسیان از سال 100 هجری با هدف سرنگونی حکومت امویان حرکت خود را آغاز کرده بودند و توانستند در سال 132 امویان را سرنگون کنند.

این قیامها و حرکتهای سیاسی شکل گرفته علیه حکومت امویان باعث شد امویان کمتر بتوانند بر امام صادق(ع) اعمال فشار کنند. از طرف دیگر، عباسیان نیز برای تثبیت حکومت خود با قیام‏های متعددی از قبیل قیام خوارج و خونخواهی ابومسلم و قیام‏های علویان روبرو بودند.

 از سال 121 تا سال 145 هجری حکومت امویان و عباسیان درگیر این قیام‏ها و کشمش‏های سیاسی هستند و در این مدت زمینه مناسبی برای شیعیان فراهم می‏شود تا بتوانند ایده‏ها و معارف اهل بیت(ع) را منتشر کنند، به‏ویژه اینکه امام صادق(ع) یک فرصت‏شناسی و دوراندیشی به خرج دادند و به‏جای داخل‏شدن در جنبش‏های سیاسی و حمایت از آنها به ترویج و گسترش معارف اهل بیت(ع) و تقویت مبانی فکری شیعه پرداخت.

بله. به تصریح منابع تاریخی آن حضرت همراه با پدرش امام سجاد(ع) و جدش امام حسین(ع) در کربلا حضور داشت، درحالی که کودکی چهار ساله بود. یعقوبی از آن حضرت نقل می‏کند: ««قتل جدّى الحسين و لى أربع سنين و إنّى لأذكر مقتله و ما نالنا فى ذلك الوقت: وقتی جدّم حسين(ع) به شهادت رسيد، من چهارساله بودم و شهادتش و آنچه در آن زمان بر ما گذشت را به ياد دارم.»[1]



[1]. ُُُُُُّّّّّّیعقوبی، تاريخ اليعقوبى، بيروت: دارصادر، ج2، ص320.

شاید یکی از مهمترین دلایل عدم همراهی امام سجاد(ع) این بود که می‏دید شورش مردم مدینه یک قیام خالص شیعی نیست و مشخص نیست حتی در صورت پیروزی به نفع شیعیان پایان بگیرد. از طرفی حکومت امویان پس از قیام عاشورا نسبت به اهل بیت(ع) و حرکت های شیعیان حساس شده بودند و پشتیبانی امام سجاد(ع) از شورشی که شکستش قابل پیش بینی بود به طور قطع، هزینه های سنگینی برای شیعیان و اهل بیت(ع) درپی داشت و شرایط را از آنچه بود برای شیعیان بدتر می‏کرد.